የፌደራል የታክስ አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 983/2008 ማጠቃለያ

ይህ አዋጅ በኢትዮጵያ ውስጥ የፌደራል ግብሮችን አስተዳደር፣ መሰብሰብ እና ማስፈጸም የሚመለከት ሁሉን አቀፍ የህግ ማዕቀፍ ያስቀምጣል።

---

3. የታክስ ከፋዮች ምዝገባ

• የምዝገባ ግዴታ፦ ሁሉም ታክስ የመክፈል ሃላፊነት ያለባቸው ሰዎች/ድርጅቶች በባለስልጣኑ ዘንድ እንዲመዘገቡ ይገደዳሉ።
• የለውጥ ማሳወቂያ፦ የተመዘገቡ ሰዎች/ድርጅቶች ስማቸው፣ አድራሻቸው ወይም የንግድ ስራቸው ሲቀየር ለባለስልጣኑ ማሳወቅ አለባቸው።
• የምዝገባ መሰረዝ፦ ምዝገባ የሚሰረዝበትን ሂደት እና ሁኔታዎች  በዝርዝር ይደነግጋል።

---

4. የታክስ ከፋይ መለያ ቁጥር (ቲን)

• ቲን መስጠት፦ ለሁሉም የተመዘገቡ ታክስ ከፋዮች ልዩ የሆነ የታክስ መለያ ቁጥር (ቲን) እንዲሰጥ ህጉ ያዛል።
• የቲን አጠቃቀም፦ ግብር ከፋዮች ቲን በሁሉም የታክስ ተመላሾች፣ ሰነዶች እና ከባለስልጣኑ ጋር በሚደረጉ ግንኙነቶች ላይ መጠቀም አላባቸው። የሌላ ሰውን ቲን መጠቀም ህገወጥ ነው።

---

5. የታክስ እንደራሴዎች

• ግዴታዎች፦ የታክስ እንደራሴዎች የታክስ ከፋዩን የታክስ ግዴታ የመወጣት ሃላፊነት እንዳለባቸው ይደነግጋል። በተወሰኑ ሁኔታዎች ለታክስ ክፍያ በግላቸው ተጠያቂ ሊሆኑ ይችላሉ።

---

6. የሂሳብ መዝገብ አያያዝ እና ሰነዶች

• መዝገብ የመያዝ ግዴታ፦ ታክስ ከፋዮች ሁሉንም አግባብነት ያላቸውን ሰነዶች ቢያንስ ለአምስት ዓመታት እንዲይዙ ይገደዳሉ።
• ሰነዶችን መመርመር፦ ባለስልጣኑ መዛግብትን እና ሰነዶችን የመመርመር ስልጣን አለው።

---

7. የታክስ ተመላሽ እና ግምገማ

• የታክስ ተመላሽ ማቅረብ፦ ታክስ ከፋዮች የታክስ ተመላሻቸውን በተዘጋጀው ቅጽ ማቅረብ አለባቸው። ባለስልጣኑ ተጨማሪ መረጃ ሊጠይቅ ይችላል።
• ራስን መገምገም፦ ታክስ ከፋዮች የታክስ ግዴታቸውን እራሳቸው እንዲያሰሉ ይፈቀድላቸዋል።
• በግምት እና በስጋት ላይ የተመሰረተ ግምገማ፦ ታክስ ከፋዩ ተመላሽ ማቅረብ ካልቻለ ባለስልጣኑ በግምት ግምገማ ሊያደርግ ይችላል። በተጨማሪም የታክስ ኪሳራ አደጋ ካለ “የስጋት ግምገማ” ማድረግ ይችላል።
• የተሻሻለ ግምገማ፦ ባለስልጣኑ የታክስ ግምገማን ለመቀየር፣ ለመቀነስ ወይም ለመጨመር የሚያስችል ስልጣን አለው (በተለይ በአምስት ዓመት ጊዜ ውስጥ)።

---

8. የታክስ ክፍያ እና ማስፈጸም

• ታክስ ለመንግስት የሚከፈል ዕዳ ነው፦ ያልተከፈለ ታክስ ለመንግስት የሚከፈል ዕዳ መሆኑን ያረጋግጣል።
• የክፍያ ዘዴዎች፦ ባለስልጣኑ ካልፈቀደ በስተቀር የታክስ ክፍያ በኤሌክትሮኒክ መንገድ መፈጸም እንዳለበት ይገልጻል።
• የሁለተኛ ደረጃ ሃላፊነት፦ ሶስተኛ ወገን (እንደ የታክስ ወኪል ወይም ተረካቢ) ለታክስ ከፋዩ ያልተከፈለ ታክስ ተጠያቂ ሊሆን ይችላል።
• ቅጣቶች እና ወለድ፦ ለዘገየ ክፍያ ቅጣት እና ወለድ ያስከትላል።
• የዋስትና መብት (Lien)፦ ያልተከፈለ ታክስን ለማስጠበቅ ባለስልጣኑ በታክስ ከፋዩ ንብረት ላይ ቅድሚያ የመያዝ መብት አለው።
• የማስከፈል ዘዴዎች፦ የባንክ ሂሳብ ማገድ፣ የደሞዝ መያዝ፣ ንብረት መያዝ እና መሸጥ፣ እንዲሁም ከሀገር መውጣትን መከልከልን ጨምሮ ያልተከፈለ ታክስ ለመሰብሰብ ሰፊ ስልጣን ይሰጣል።
• የሥራ አስኪያጅ ሃላፊነት፦ የኩባንያ ዳይሬክተሮች ለታክስ ክፍያ በግላቸው እና በጋራ ተጠያቂ ሊሆኑ ይችላሉ።

---

9. ማካካሻ፣ ተመላሽ እና የታክስ እፎይታ

• ማካካሻ፦ ባለስልጣኑ ከመጠን በላይ የተከፈለውን ገንዘብ ለሌላ የታክስ ዕዳ ማካካሻ ሊጠቀምበት ይችላል።
• ተመላሽ፦ ታክስ ከፋዮች ከመጠን በላይ የከፈሉትን ታክስ ከከፈሉበት ቀን ጀምሮ በሶስት ዓመት ውስጥ እንዲመለስላቸው ማመልከት ይችላሉ።
• የታክስ እፎይታ፦ ሚኒስትሩ በከባድ ችግር (የተፈጥሮ አደጋ፣ ሞት) ምክንያት የታክስ እፎይታ (ሙሉ ወይም ከፊል ይቅርታ) የመስጠት ስልጣን አላው።

---

10. የታክስ አለመግባባቶች እና ይግባኝ

• የታክስ ውሳኔ ቅሬታ ሰሚ ፦ በታክስ ውሳኔ ቅር የተሰኘ ግብር ከፋይ በ21 ቀናት ውስጥ ለባለስልጣኑ ቅሬታ ማቅረብ ይችላል።
• የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን፦ በባለስልጣኑ ውሳኔ ቅር የተሰኘ ግብር ከፋይ 50 በመቶ ፍሬ ግብሩን ከፍሎ ቅሬታውን ለታክስ ይግባኝ ኮሚሽን ሊያቀርብ ይችላል።
• የበላይ ይግባኝ፦ በኮሚሽኑ ይግባኙ ውድቅ የሆነበት ግብር ከፋይ ለፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት (በህግ ጉዳዮች ላይ) እና ከዚያ በመቀጠል ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ መቅረብ ይቻላል።
• የማስረዳት ሃላፊነት፦ በክርክር ጊዜ የባለስልጣኑ ውሳኔ የተሳሳተ መሆኑን የማረጋገጥ ሃላፊነት በታክስ ከፋዩ ላይ ነው።

---

11. መረጃ መሰብሰብ እና ማስፈጸም

• የታክስ ክሊራንስ የምስክር ወረቀት፦ ታክስ ከፋዮች የታክስ ክሊራንስ የምስክር ወረቀት ማግኘት ይችላሉ።
• የሰነዶች አቅርቦት፦ ድርጅቶች የህግ መሰረት ሰነዶቻቸውን ለባለስልጣኑ ማቅረብ አለባቸው።
• ኦዲተሮች፦ ኦዲተሮች የኦዲት ሪፖርታቸውን ለደንበኞቻቸው ካቀረቡ በሶስት ወር ውስጥ ለባለስልጣኑ ማቅረብ አለባቸው።
• የመረጃ ማስታወቂያ፦ ባለስልጣኑ ማንኛውንም ሰው መረጃ እንዲያቀርብ፣ ምስክር እንዲሆን፣ ወይም ሰነዶችን እንዲያቀርብ ማዘዝ ይችላል።
• የመግባት ስልጣን፦ ስልጣን ያላቸው የታክስ ባለስልጣናት ያለቅድመ ማስታወቂያ የንግድ ቦታዎችን ለመግባት እና ሰነዶችን እና የኤሌክትሮኒክስ መረጃዎችን የማግኘት ስልጣን አላቸው።

---

---

13. ግንኙነቶች፣ ቅጾች እና ማስታወቂያዎች

• የስራ ቋንቋ፦ የስራ ቋንቋ አማርኛ ነው። ባለስልጣኑ በአማርኛ ያልሆኑ ግንኙነቶችን ውድቅ ሊያደርግ ይችላል።
• የተፈቀዱ ቅጾች፦ የታክስ ተመላሾች እና ሌሎች መግባባቶች በተፈቀዱ ቅጾች መቅረብ አለባቸው።
• የኤሌክትሮኒክስ አገልግሎት፦ ባለስልጣኑ የኤሌክትሮኒክስ የታክስ ሲስተም እንዲተገብር እና ታክስ ከፋዮች እንዲጠቀሙበት ማዘዝ ይችላል።

---

14. የታክስ ወኪሎች

• ፈቃድ መስጠት፦ ለታክስ ወኪሎች የፍቃድ አሰጣጥ ስርዓት ያስቀምጣል። ፈቃድ ያላቸው ወኪሎች ብቻ ለክፍያ የታክስ አገልግሎት (ተመላሽ ማዘጋጀት፣ በባለስልጣኑ ፊት መወከል) መስጠት ይችላሉ።
• ፈቃድ የመሰረዝ ምክንያቶች፦ የታክስ ወኪል ፈቃድ ሊሰረዝ የሚችልባቸውን ሁኔታዎች ይዘረዝራል (ለምሳሌ የውሸት ተመላሽ ማቅረብ)።

---

15. የአስተዳደር ቅጣቶች እና የወንጀል ቅጣቶች

• የአስተዳደር ቅጣቶች፦ እንደ አለመመዝገብ፣ ተመላሽ አለማቅረብ፣ ዘግይተው ክፍያ ማድረግ፣ ታክስ ማሳነስ እና ያልተፈቀዱ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎችን መጠቀም ለመሳሰሉት የተለያዩ አስተዳደርያዊ ቅጣቶችን አስቀምጧል።
• የወንጀል ቅጣቶች፦ እንደ ማጭበርበር፣ የውሸት ደረሰኝ መጠቀም ወይም ማሰራጨት፣ ያለግብይት ደረሰኝ መስጠት፣ ታክስ መሰወር፣ የታክስ ባለስልጣናትን ማደናቀፍ እና ያለፈቃድ መስራት ላሉ ከባድ ወንጀሎች ከፍተኛ ቅጣቶችን (ከፍተኛ ቅጣት እና እስራት) ያስቀምጣል።
• የስም ዝርዝር ለህዝብ ስለመግለጽ፦ በታክስ ወንጀል የተከሰሱ ሰዎችን ስም እና ዝርዝር መረጃ ባለስልጣኑ ለህዝብ ይፋ ሊያደርግ ይችላል፡፡
• ሽልማቶች፦ ለታክስ መሰወር መረጃ ለሚሰጡ ሰዎች ሽልማት ይሰጣል።

---

16. የተለያዩ ድንጋጌዎች

• ደንቦች እና መመሪያዎች፦ የሚኒስትሮች ምክር ቤት እና የገንዘብ ሚኒስትር አዋጁን ለመተግበር ደንቦች እና መመሪያዎችን የማውጣት ስልጣን አላቸው።
• የሽግግር ድንጋጌዎች፦ አዋጁ ከመፅናቱ በፊት የነበሩ የታክስ ጉዳዮችን እና አለመግባባቶችን እንዴት እንደሚዳኙ ያብራራል።
• ሌሎች ህጎችን መሻር፦ ከዚህ አዋጅ ጋር የሚቃረን ማንኛውም ህግ በሚመለከታቸው ጉዳዮች ላይ ተፈፃሚ አይሆኑም።
• አዋጁ የሚጸናበት ቀን፡ ነሃሴ 10 ቀን 2008 ዓም ጀምሮ ተፈፃሚ ይሆናል።